Kowiesy i dawny majątek

 

Od momentu, kiedy na początku XVII w. z Kowies wyprowadziły się ostatnie rodziny reprezentujące drobną szlachtę, aż do powrotu jej potomków do wsi, upłynęło ponad 250 lat.


Z dziejów wsi i majątku Kowiesy

Po dworze nie ma dziś śladu


Po uwłaszczeniu w 1864 r., od głównego majątku w Kowiesach oderwano ponad 360 morgów ziemi dworskiej i rozparcelowano je pomiędzy chłopów. Pomimo tego, że miejscowy dwór liczył jeszcze blisko 30 włók gruntów jego czasy zbliżały się nieubłaganie do końca.


Dobrami wartymi 15 tys. rubli zarządzał wówczas ich dawny dziedzic Józef Wyszomirski, jednak nosił się on z ich sprzedażą. W 1872 r. majątek chciał kupić oficer carski w stanie spoczynku Walenty Skorupka. Jednak nawet on nie był w stanie zapłacić wymaganej przez Wyszomirskiego ceny. Dlatego Skorupka utworzył spółkę nabywców, których połączone portfele mogły sprostać nabyciu dworszczyzny. Tak więc dokonał udanej transakcji i następnie w marcu 1873 r. przekazał prawo do własności pozostałym inwestorom.

Działek ziemi było 25. Liczyły one sobie od kilku do kilkudziesięciu morgów i przypadły następującym rodzinom: Łazowskim, Żochowskim, Przygodzkim, Strusom, Podniesińskim, Krasnodębskim, Soszyńskim, Dmowskim, Bielińskim, Rzążewskim, Brodackim, Skorupkom, Dobrowolskim, Stańskim, zalewskim i Prochackim. Karczmę i stajnię nabyli zaś Paderewscy. Nowi szlacheccy właściciele w Kowiesach zawarli ugodę z miejscowymi chłopami, którym przekazano ponad 80 morgów ziemi. Tym sposobem Kowiesy stały się w drugiej połowie XIX w. wsią ludną i na dodatek zamieszkałą przez byłych włościan, jak i drobną szlachtę, istniejący zaś od stuleci we wsi majątek dworski ostatecznie przestał istnieć.


Upadek majątku

Ostatni właściciel dóbr kowieskich – Józef Wyszomirski zanim zdecydował się na pozbycie majątku w 1872 r. wiązał z nim już wcześniej jakieś plany. Tak przynajmniej było w chwili, gdy nabywał tutejszą ziemię w 1861 r. od Feliksa Bielawskiego, dziedzica na Kowiesach, Bielanach Jarosławach i Rucianach. Wyszomirski kupił więc od Bielawskiego całość tych dóbr jednak bez części na Rucianach za 54 tys. rubli. Dwa lata później odstąpił wszystko z zyskiem Ignacemu Zabierzowskiemu. W 1864 r. część gruntów przekazano chłopom.

Niestety Zabierzowskiemu nie wiodło się najlepiej. Nie pomogła mu nawet wycinka lasów na potrzeby budowanej właśnie linii kolejowej. W wyniku niespłacenia długów majątek w Kowiesach przeszedł na Skarb Państwa i wtedy po raz kolejny na publicznej już licytacji znacznie okrojone dobra ponownie nabył Józef Wyszomirski. Tym razem nie czekał i natychmiast grunty sprzedał nieźle na tym zarabiając.

W połowie XIX w. Kowiesy stanowiły część większych dóbr ziemskich, w skład których wchodził sąsiedni folwark w Jarosławach i inne przyległości. Należały one w latach 1834 – 1861 do rodziny Iżyckich tj. Gabriela Benedykta Iżyckiego, jego żony Franciszki z Turskich oraz dwóch córek Anny i Józefy. Małżonka Iżyckiego – Franciszka była zaś wnuczką Andrzeja Górskiego, a córką zmarłej młodo Anny z Górskich Turskiej. Huczny ślub Gabriela i młodziutkiej Franciszki odbył się w czerwcu 1824 r. W tym samym roku ze światem rozstała się babka Franciszki – Elżbieta z Pieńkowskich Górska, dziesięć lat później zmarł zaś ulubiony dziadek – Andrzej Górski. Po śmierci tego ostatniego małżonkowie Iżyccy spłacając siostrę Franciszki – Balbinę weszli w pełnoprawne posiadanie dóbr Kowiesy i Bielany Jarosławy.


Za czasów Górskich

Pierwszym z rodu Górskich, dziedziców na Kowiesach był Józef Teodor Górski pochodzący z Wyrozębów Konatów. Ożenił się on z córką Tomasza Olędzkiego i Franciszki z Linkiewiczów, właścicieli Kowies w połowie XIX w. Wybranka miała na imię Teresa. Po śmierci teściów Górscy przejęli majątek po Olędzkich w Kowiesach. To tu we dworze przyszło na świat troje ich dzieci: Konstancja (ur.1755), Franciszka (ur.1766) i Andrzej Leon (ur.1760), który stał się głównym spadkobiercą. Poślubił on w 1782 r. dziedziczkę majątku w Kudelczynie Elżbietę Pieńkowską, córkę Józefa i Rozalii z Kudelskich.

Początkowo dobra Andrzeja i Elżbiety Górskich nie były ani zbyt rozległe, ani zasobne, był to jak na tamte warunki i czasy średni majątek, ale Andrzej okazał się zapobiegliwym gospodarzem. W 1791 r. został komornikiem ziemskim drohickim, a także kawalerem orderu św. Stanisława. Po upadku I Rzeczpospolitej, już za czasów Królestwa Kongresowego sprawował urząd sędziego pokoju dla powiatu węgrowskiego i był także prezesem rady obywatelskiej województwa podlaskiego. W 1824 r. jako wójt gminy Kowiesy-Bielany znacznie powiększył swój majątek nabywając okazyjnie sąsiednie dobra w Bielanach Jarosławach. Później w latach 1826-27 kupował także ziemię w Dmochach Rętkach i Błoniu Dużym. Górski w 1829 r. wybudował nowoczesną gorzelnię, a także stał się właścicielem kilku karczm m.in. w Dmochach i Rucianach. Przed śmiercią w 1834 r. był największym właścicielem ziemskim w parafii Rozbity Kamień.

Ze związku z Elżbietą Pieńkowską miał tylko córkę jedynaczkę – Annę, która poślubiła dziedzica Turskiego. Niestety, Anna zmarła wcześnie osierocając w 1820 r. dwie małoletnie córki Balbinę i Franciszkę, których prawnym opiekunem został ich dziadek Andrzej Górski. Ten zmarł zaś w lutym 1834 r. i pochowano go zgodnie z jego ostatnią wolą przed drzwiami głównymi drewnianego kościoła w Rozbiciu.


Od Wężów do Olędzkich

Od połowy XVI w. spory szmat ziemi w Kowiesach należał do możnej rodziny Wężów herbu Ślepowron. W latach 1567-1580 dobrami tymi zarządzali najpierw wspólnie, później zaś osobno bracia Mikołaj i Marcin Wężowie. Ten ostatni był podsędkiem drohickim, a jego majątki rozrzucone były jeszcze i po innych wsiach regionu.

Za czasów Wawrzyńca Węża w 1 poł. XVII w. w Kowiesach nie mieszkała już ani jedna rodzina szlachecka, dobra zaś w całości należały do tego chorążego mielnickiego, wnuka Marcina. Prawdopodobnie ów Wawrzyniec wybudował pierwszy w Kowiesach godny tego miana drewniany dwór, w którym zamieszkiwały następnie jego dzieci Franciszek, Helena i Krystyna. Jak wynika z podatków pogłównych np. z 1662 r. Kowiesy należały wówczas do Władysława i Stefana Wężów, ale już w końcu XVII w. przeszły w ręce Płochockich. Jeden z nich, Mikołaj ufundował ołtarz dla kościoła w Rozbitym Kamieniu. Na pocz. XVIII w. dziedzicem Kowies był Kazimierz Płochocki, syn Mikołaja. Zmarł on w 1721 r.

Majątek przeszedł w 1 poł. XVIII w. w ręce Olędzkich herbu Rawicz i stał się własnością Tomasza Olędzkiego (1675-1759), żonatego z Franciszką Linkiewicz, których to córka Teresa poślubiła Józefa Teodora Górskiego.


Historia zatoczyła koło

Kowiesy zostały założone najprawdopodobniej przez drobne rycerstwo, które otrzymało nadanie ziemskie na Podlasiu i przeniosło się na nowe, z Kowies położonych na Mazowszu, najpóźniej na pocz. XV w. Świadczyć może o tym nazwa wsi, jak też zawołanie „Kowiesa”, przekształcone później w nazwisko Kowieski oraz taki sam herb mazowieckich i podlaskich Kowieskich.

W 1528 r. ziemianie z Kowies wystawili na popis pospolitego ruszenia dwóch konnych żołnierzy, znaczna też liczba Kowieskich przybyła na przegląd wojskowy w 1567 r. Na 15 obecnych – 9 przybyło konno, z czego czterech w kosztownych zbrojach, ale też sześciu stawiło się pieszo. Zróżnicowanie majątkowe było zatem już wtedy spore. Oprócz nich odnotowano też na liście obecność posiadacza części Kowies podsędka Marcina Węża.

Jednak następna lata przyniosły nieoczekiwane jak na tę okolicę zmiany stosunków własnościowych. Drobna szlachta została wyparta z Kowies i wyprzedała swoje działy przenosząc się gdzie indziej, a całość dóbr znalazła się w 1 poł. XVII w. w rękach Wężów.

Przez następne stulecia, aż do połowy XIX w. Kowiesy stały się wsią włościańską i dopiero upadek majątku dworskiego przyczynił się do ponownej zmiany oblicza osady. Ta została zamieszkana ponownie przez potomków okolicznej szlachty, choć trzeba zaznaczyć, że wśród nich nie znalazł się ani jeden Kowieski. Jednak oprócz szlachty równie liczną grupę stanowili w Kowiesach uwłaszczeni chłopi. Stan ten trwa do dziś.


DARIUSZ KOSIERADZKI

fot. Jolanta Grużewska i Agata Celińska - Jarosz


Więcej o dawnym majątku i wsi w Kowiesach w książce Zbigniewa Wąsowskiego „Monografia Parafii Rozbity Kamień”

Poprawiony (sobota, 28 sierpnia 2010 16:50)