sobota, 29 listopada 2014

Wężowie z Węży w parafii Rozbity Kamień

 

Wężowie herbu Ślepowron
 
Na odsiecz oblężonemu Wiedniowi
 
Jeden z nich Samuel Wąż wyprawił się z królem Janem III Sobieskim pod Wiedeń, gdzie w krwawej bitwie z Turkami wsławił się męstwem i odwagą.
 
Najwcześniejsze, zachowane wzmianki o przedstawicielach tej rodziny pochodzą z połowy stulecia piętnastego. W latach 1451-1453 Ludwik i Piotr z Wężów synowie Mikołaja procesowali się ze swoimi młodszymi braćmi, urodzonymi z drugiej żony ich ojca tj. Stanisławem, Janem, Tomaszem i Marcinem. Niektórzy z nich pojawiają się jeszcze kilkakrotnie w dokumentach sądu ziemskiego drohiczyńskiego z lat 1462-1489. Oprócz wcześniej wspomnianych występują tam również inni współrodowcy w osobach Klemensa, Andrzeja, Wojciecha i Henryka Wężów z Wężów.
 
Mazowieckie korzenie
 
Wszystko na to wskazuje, że Wężowie przybyli z Mazowsza i osiedli na Podlasiu w początkach XV w. Jeden z wybitniejszych genealogów i heraldyków Ignacy Kapica Milewski przytacza w swojej pracy poświęconej rodom szlacheckim dokument nadania przez księcia mazowieckiego Janusza w 1413 r., w Ciechanowie przywileju niejakiemu Mikołajowi Wężowi z Bielan. Oczywiście chodzi tu o Bi9elany na Mazowszu. Nie można jednak wykluczyć i takiej możliwości, że ów Mikołaj Wąż to ta sama osoba o której jest mowa we wstępie. Zresztą i Encyklopedia Szlachecka sugeruje powiązania pomiędzy rodzinami Wężów osiadłych na Mazowszu i Podlasiu podając informacje, że ród ten zamieszkiwał równolegle ziemię przasnyską i drohicką. W jaki sposób przedstawiciele Wężów otrzymali nadanie pod Sokołowem z braku zachowanych źródeł możemy się jedynie domyślać. Faktem jest, że rodzina ta w znacznej mierze przyczyniła się do erygowania parafii katolickiej w Rozbitym Kamieniu i później przez długie lata była kolatorami tamtejszego kościoła.
 
Dość szybko rodzina ta wybiła się pod względem zamożności i wpływów ponad sąsiadów zza miedzy. W latach 1542-1552 urząd komornika drohickiego a następnie w latach 1557-1587 podsędkiem ziemskim drohickim był Marcin Wąż.
Wiadomości źródłowe
 
W 1567 r. na popisie wojska litewskiego stawili się bracia Wężowie: Marcin, Stanisław, Szczęsny i Mikołaj, którzy wystawili w sumie 6 zbrojnych na koniach i 3 podwody należne z gruntów dziedzicznych rozrzuconych po wsiach Węże, Rozbity Kamień, Patrykozy, Wólka, Rytele, Kożuchów, Kowiesy, Trebień, Księżopole i Kosierady. Najzamożniejszym z nich był oczywiście podsędek Marcin Wąż. Kilkunastu przedstawicieli tej rodziny składało przysięgę na wierność Koronie po przyłączeniu bezpośredni województwa podlaskiego do Polski m.in. Jan Wąż z Krynicy, syn Szczęsnego wraz z żoną Anną tamtejszą dziedziczką. W 1580 r. Wężowie posiadali 4 wsie w sumie 17 włók osiadłych. Oprócz Marcina Węża dziedzica majątków na kilku wsiach w regionie znamy również innych np. Jakub Wąż trzymał ziemię na Jarnicach i Budziszynie, zaś proboszczem w Rozbitym Kamieniu był wówczas ks. Maciej Wąż, wzmiankowany w dokumentach w latach 1567-1584. Jednak do najwyższych godności doszedł kolejny z potomków Mikołaja Dominik Wąż herbu Ślepowron. Jego kariera urzędnicza jest dość dobrze udokumentowana. Zaczynał w 1698 r. kiedy to był skarbnikiem i sędzią grodzkim drohickim, w 1709 r. został wojskim, a w 1717 r. cześnikiem, w międzyczasie pełnił też funkcję posła pińskiego. Pośród przedstawicieli rodu znamy też innych urzędników podlaskich tj. Wawrzyńca Węża zm. 1647 r. chorążego mielnickiego, oraz zmarłego w 1687 r. podczaszego mielnickiego Samuela Węża i podczaszego podlaskiego w 1696 r. Tomasza Węża.
 
Drzewa genealogiczne
 
Do naszych czasów przechowały się archiwalne drzewa genealogiczne części rodziny Wężów, które po uprzednim opracowaniu zamieścił w swojej książce „Monografia parafii Rozbity Kamień na Podlasiu” w rozdziale poświęconym genealogii rodziny Wężów Zbigniew Wąsowski. Autor wysunął przypuszczenie, że dokumenty niektóre powstały albo na zlecenie sędziego Domicjana Węża lub ten sam je sporządził. Pierwsze drzewo rozpoczyna się od osoby Sebastiana zmarłego przed 1615 r., a kończy na dzieciach Szczęsnego Węża tj. Stanisławie, Wojciechu, Dorocie i Katarzynie. Drucie z kolei wzmiankuje jako najstarszego przedstawiciela Macieja Węża z Wężów potomka Mikołaja z Krynicy i Katarzyny Nasiłowskiej, a kończy na dzieciach Karola Węża z Krynicy: Teresie, Wiktorze Adamie i Elżbiecie.
 
Podatek pogłówny w 1662 r. płacili z majątku Bielany Jarosławy, od 21 poddanych Władysław Wąż., z Kowies gdzie ten pierwszy miał również swoje udziały odprowadzał składkę od 24 poddanych Stefan Wąż. Podobnie uczynili: postarości mielnicki Samuel Wąż z Wężów (15 poddanych), z Trebnia Jan Wąż (11 poddanych), Wężowie posiadali też dobra Rozbity kamień i Sikory Duże w sumie kilkunastu chłopów.
 
Gniazdo Wężów
 
Rodzina Wężów dziedziczył od 1 poł. XV w. dobra gniazdowe majątek Węże pod Rozbitym Kamieniem. Na tutejszych dobrach dziedziczyli kolejni ich potomkowie. Wiemy o niektórych z nich np. o Stanisławie żonatym z Barbarą Męczyńską z którą miał trzech synów: Sebastiana, Mikołaja i Jana. Potomkowie pierwszego i ostatniego mieszkali w XVII w. w Wężach, stopniowo też pogłębiało się rozdrobnienie tych dóbr pomiędzy spadkobierców. Pod koniec tego stulecia oprócz Domicjana Węża syna podczaszego mielnickiego Samuela i Anny Wojewódzkiej i Daniela Węża spory szmat majątku przeszedł w wyniku koligacji rodzinnych na Świerzawskich. Po Domicjanie dziedzicu na Wężach, Rozbitym Kamieniu, Trebniu i Sikorach Dużych pozostała jedyna córka Zofia (ur.1727 r.), którą poślubił właściciel Grodziska koło Zbuczyna Kazimierz Antoni Jastrzębski. Odziedziczone przez Zofię dobra w parafii Rozbity Kamień przeszły zatem na nazwisko Jastrzębskich notabene fundatorów drugiego, drewnianego kościoła parafialnego w Rozbiciu. Niestety młodzi przeprowadzili się do dóbr Jastrzębskich opuszczając dwór w Wężach. Ten ostatni majątek po synu Kazimierza, księdzu Ignacym, który był proboszczem w Rozbitym Kamieniu przypadł Zofii z Jastrzębskich Brzezińskiej. Należał do Brzezińskich aż do 1839 r, następnie zarządzali tu Juchniewicze.
 
Dwie spośród kobiet pochodzących z tej rodziny zapisały się w historii kościoła. Obie były ksieniami, czyli przełożonymi klasztoru Benedyktynek w Drohiczynie. Katarzyna Wężówna o której w dokumentach ostatni raz mówi się w 1725 r. była córką Władysława Węża, a wnuczką chorążego mielnickiego Wawrzyńca i Anny z Bełchackich – siostrzenicy biskupa krakowskiego Andrzeja Lipskiego. To ona dzięki znajomościom i energicznym zabiegom zdobyła większość funduszy na budowę nowego klasztoru na Bugiem. Druga ksieni nazywała się Marianna Wężówna, córka Ludwika (1760 r.) i była również przełożoną drohiczyńskiego klasztoru Benedyktynek.
 
Wężowie z Krynicy
 
W Herbarzu Polskim Adama Bonieckiego znajdujemy również wzmianki dotyczące przedstawicieli rodu Wężów herbu Ślepowron z XVIII w. Stąd wiemy, że Daniel Wąż żonaty był z Marianną Dmowską (1742 r.), Antoni Wąż sprzedał część majątku położonego w Jeruzalach i Dmochach Reczkach w 1759 r. Franciszkowi Dmowskiemu, a w 1741 r. bracia Łazowscy sprzedali część Krynicy Janowi Wężowi. Jest tu także wzmianka o Samuelu Wężu w 1650 r. żonatym z Jadwigą Krasowską.
 
Do naszych czasów zachowała się księga hipoteczna dóbr Krynica, a której najwcześniejsze wzmianki dotyczą 2 poł. XVIII w. Informacje te podaje Edward Podniesiński w książce „Strony rodzinne Suchożebry i okolice” pisząc, że: „Karol Wąż prawem własności odziedziczył w spadku po Aleksandrze, ojcu swoim 100 długości komplancji działowej w dn. 4 stycznia 1790 r. ze Stanisławem Wężem bratem zawartej w dn. 11 stycznia 1790 r. wyszacowano wartości na 20 tys. zł.”
 
Kolejne dokumenty dotyczą dalszych spadków, podziałów i kupna – sprzedaży jakie miały miejsce w latach 1807, 1822, 1837 i 1838. Wymienieni są w nich m.in. dzieci Stanisława Węża, syna Aleksandra radnego powiatowego siedleckiego tj. bracia Feliks, Antoni i Józef oraz siostry Tekla z męża Krasnodębska, Karolina Wąż i Konstancja Męczyńska. To właśnie córka Karola Węża Elżbieta Marcela sprzedała w 1842 r. część należących do niej dóbr właścicielowi pobliskich Patrykoz gen. Teodorowi Szydłowskiemu.
 
Współcześnie przedstawiciele rodu Wężów herbu Ślepowron zamieszkują na terytorium naszego powiatu m.in. w Sokołowie Podlaskim i Bielanach Wąsach.
 
DARIUSZ KOSIERADZKI
 

NOTATKI - Wężowie       
Najstarsze wzmianki pisane na jakie udało mi się natrafić, a dotyczące przedstawicieli tego rodu pochodzą z początków XV w. W 1413 r. w Ciechanowie książę mazowiecki Janusz udzielił przywileju niejakiemu Mikołajowi Wężowi (Wąż) dziedzicowi na Bielanach. Wspomina o nim i innych osobach związanych z tą rodziną Ignacy Kapica Milewski w swoim Herbarzu: [...] nr 579. Dom Wąssch, Wąsz, Wąż, Wężów. Dobra Węże w ziemi drohickiej leżą, skąd Wąż pisze się. [...] Stąd wiem o kolejnym, wymienionym pod rokiem 1543, w aktach ziemskich drohiczyńskich Marcinie Wężu. Encyklopedia szlachecka podaje, że nasi Wężowie są herbu Ślepowron, pierwsze informacje o tym rodzie pochodzą z 1480 r., a zamieszkiwali kiedyś m.in. ziemię przasnyską i sokołowską.
Według dotychczasowych publikacji parafię katolicką w Rozbitym Kamieniu miał erygować w 1446 r. Domicjan Wąż (jednak według moich informacji błędnie umieszczono tu żyjącego na przeł. XVII\XVIII w. sędziego grodzkiego drohickiego, właśnie Domicjana, czyli Dominika Węża!). Jak wynika z zamieszczonego przez Mariana Pietrzaka w książce Dwory, folwarki... tzw. dokumentu fundacji sąsiedniej parafii w Czerwonce (1519 r.), oraz odpisie późniejszym z 5 XI 1737 r. dziesięcinę stąd odprowadzano na rzecz żeńskiego klasztoru Zakonu św. Benedyktyna w Drohiczynie, którego opatką była wówczas Katarzyna Wężówna. Tamtejsze siostry miały [...] zachowane całkowite prawo patronatu i kolatorstwa kościoła w Czerwonce [...] Wężów herbu Ślepowron w podlaskim województwie wspomina inny ze sławnych heraldyków Okulski pisząc, że Mikołaj Wąż syn również Mikołaja, a wnuk Jana [...] z Rytelówny spłodził trzech synów: Krzysztofa, Jana i Adama mężów wojennych z których Adam miał syna Wawrzyńca - chorążego mielnickiego, który z Anną Bełchacką wszedł w kontrakt małżeński. Ta powiła mu czterech synów: Władysława, Stefana, Jana i Franciszka. [...] Elekcję króla Jana III Sobieskiego podpisali z województwem podlaskim - dodaje do tego Kacper Niesiecki: [...] Samuel Wąż, stolnik drohicki, podstarości grodzki mielnicki, kolejny Samuel, podczaszy mielnicki, oraz Ludwik Jan, następny Jan i trzeci z rzędu Samuel. [...] Szczegółowiej wylicza Wężów piastujących w I Rzeczpospolitej urzędy państwowe J. Urwanowicz informując nas o: [...] Aleksandrze - cześnik drohicki (1757-85); Domicjanie (Dominiku) - sędzia grodzki drohicki, skarbnik podlaski (1698-1709), wojski drohicki (1709-17), cześnik drohicki (1717-32) nominowany na to stanowisko po śmierci dotychczasowego cześnika Krzysztofa Karskiego; Janie Mikołaju - cześnik drohicki (1732-57), Marcinie - podsędek drohicki (1557-87); Samuelu - stolnik drohicki (1673-76) być może tożsamy z następnym ~ ; Samuelu - podczaszy mielnicki (1660 zmarł 29 I 1687r.); Tomaszu - podczaszy podlaski (1696) i Wawrzyńcu - chorąży mielnicki (1639 zmarł 20 IV 1647 r.) [...]
Historyk Aleksander Jabłonowski wymienia ród mazowiecko - podlaski Wężów herbu Ślepowron jako tzw. szlachtę ziemi drohickiej "zachowującej przezwy swe pierwotne, przeniesione, jako nazwy i na ich osady-gniazda". Stąd wiemy, że w 1580 r. m.in. odprowadzał podatek z dóbr Rozbity Kamień, Węże, Krynica, Patrykozy, Ruda, Kowiesy i Rytele - podsędek Marcin Wąż; na Budziszynie i Jarnicach dziedziczył Jakub Wąż, a proboszczem parafii w Rozbitym Kamieniu był Maciej Wąż.
Co się tyczy wsi i majątku w Krynicy i Patrykoz dane precyzuje Edward Podniesiński: [...] Z zapisków wynika, że we wsi Krynica, w XVI w. mieszkało wiele rodzin szlachty najzamożniejsi byli jednak Wężowie W 1580r. ród ten posiadał dobra Patrykozy w parafii kożuchowskiej - wsi 4, włók osiadłych 17. [...] Jak wynika z zachowanych metryk chrztu oraz wykazów tzw. dziesięcin, można podać kilku przedstawicieli tej rodziny, m.in. urodzonego pod koniec XVII w. Ludwika Węża, a także głównego właściciela (1746 r.) wspomnianego już cześnika Aleksandra Węża.
W Herbarzu Polskim Adama Bonieckiego znajdujemy nieliczne wzmianki dotyczące przedstawicieli rodu Wężów w XVIII w. tj. Danielu Wężu, żonatym z Marianną Dmowską (1742 r.), dalej Antonim Wężu, który sprzedał część majątku położonego w Jaruzalach i Dmochach Reczkach w 1759 r. Franciszkowi Dmowskiemu, czy Janie Wężu - temu w 1741 r. bracia Łazowscy sprzedali część Krynicy. Jest tu też wzmianka o Samuelu Wężu, żonatym w 1650 r. z Jadwigą Krasowską. Zachowała się również do naszych czasów Księga hipoteczna dóbr Krynica, a której najwcześniejsze zapiski dotyczą końca XVIII w. Podaje je w swojej książce pt. Strony rodzinne Suchożebry i okolice wyżej wymieniony Edward Podniesiński pisząc, że dobra Krynica [...] Karol Wąż prawem własności odziedziczył w spadku po Aleksandrze Wężu - ojcu swoim 100 długości komplancji działowej w dn. 4 I 1790 r. ze Stanisławem Wężem bratem zawartej w dn. 11 I 1790 r. Wyszacowano wartość na 20 tys. zł. [...]
Kolejne dokumenty dotyczą dalszych spadków , podziałów i kupna - sprzedaży tego majątku jakie miały miejsce w latach 1807, 1822, 1837 i 1838r. Wymienieni są w nich m.in. dzieci Stanisława Węża, syna Aleksandra notabene radcy powiatowego siedleckiego tj. bracia Feliks, Antoni i Józef oraz siostry Tekla Krasnodębska, Karolina Wąż i Konrada Męczyńska, zaś córka Karola Węża Elżbieta Marcela sprzedała w 1842 r. część należących do niej dóbr gen. Teodorowi Szydłowskiemu, właścicielowi Patrykoz.
Pośród członków tego rodu na uwagę zasługuje postać profesora Hieronima Węża, człowieka zasłużonego dla naszej małej ojczyzny, a nauczyciela m.in. matematyki i fizyki przedwojennego Gimnazjum Księży Salezjanów w Sokołowie Podlaskim. Później w czasie okupacji hitlerowskiej biorącego udział w tajnym nauczaniu w Sokołowie, o którym Edward Podniesiński pisze, iż na początku wojny mieszkał u rodziny w Bielanach, następnie w majątku Krynica u jego ówczesnego właściciela Mariana Giewartowskiego i pełnił konspiracyjną funkcję w tutejszym ruchu oporu, będąc zastępcą komendanta Armii Krajowej ośrodka "Kuna".
Współcześnie przedstawiciele rodu Wężów herbu Ślepowron zamieszkują w naszym powiecie m.in. w Sokołowie i Bielanach Wąsach.

Poprawiony (środa, 10 listopada 2010 09:34)