piątek, 22 sierpnia 2014

Grodziska w okolicach Sokołowa

 

Tysiącletnie fortyfikacje ziemne

 

Wczesnośredniowieczne grodziska


Na terytorium powiatu sokołowskiego znajdują się resztki trzech grodów obronnych, w których chroniła się dawniej przed najeźdźcami okoliczna ludność. Pozostałości wałów ziemnych, ich wysokość i grubość jeszcze dziś mogą budzić podziw.


 

 

 

Najsłynniejszym naszym grodziskiem są tzw. Wały Jaćwingów położone niedaleko osady o charakterystycznej nazwie Grodzisk, a tuż obok miejscowości Niewiadoma. Według miejscowej legendy dawno temu w grodzie tym zamieszkiwali Jaćwingowie, którzy stąd wyprawiali się na swoje łupieżcze wyprawy. Całą tą opowieść należy jednak pomiędzy bajki włożyć, tak jak kolejną o domniemanym kurhanie barbarzyńskiego wodza Kumata, gdyż terytoria tego plemienia bałtyjskiego znajdowały się znacznie dalej od nas w kierunku na północny wschód. Nie znaczy to jednak, że wojowniczy Jaćwingowie i w nasz strony nie zaglądali. Według ustaleń historyków i archeologów we wczesnym średniowieczu osadnikami na tych terenach były ludy należące do kultury kurhanów ciałopalnych.

 


 

Zachowało się wiele śladów pozostawionych przez nich m.in. tzw. „Tureckie Mogiły” w Rogowie, czyli stare kurhanowe cmentarzysko ciałopalne. Później dominowali u nas już tylko i wyłącznie Słowianie, początkowo ze wschodnich plemion, następnie od IX do połowy XI w. nastąpiła intensywna kolonizacja Słowian Zachodnich. W stuleciu jedenastym nastąpiło ponownie odwrócenie osadnictwa. Plemiona ruskie wykorzystując jako główny szlak m.in. rzekę Bug skolonizowały znaczne obszary późniejszego Podlasia. Wspomniane czasy słowiańskiego osadnictwa przypadają na rządy znanych już z kart historii władców Polski i Rusi. To właśnie za ich przyzwoleniem i poparciem drużyn zbrojnych kształtowały się losy tutejszych ziem. Ostatecznie z batalii tej zwycięsko wyszli Rusini, którzy na trwałe opanowali większość spornych terytoriów i utrzymali tu swoją władzę z niewielkimi przerwami aż do 1323 r., kiedy to sami ulegli Litwinom. Tragiczny los Jaćwingów dopełnił się znacznie wcześniej, bo w 1283 r. upadło wtedy trwające blisko 20 lat wielkie antykrzyżackie powstanie resztek plemion pruskich i jaćwieskich. Choć do zniszczenia Jaćwingów przyczynili się także polscy książęta w osobach Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego, którzy wyprawiali się na uciążliwych sąsiadów zadając im znaczne straty, to nie oni byli sprawcami ich wymarcia.

 

 

 

W l. 60-70. XX w. prowadzono na terenie grodziska pod Niewiadomą intensywne wykopaliska archeologiczne. Na ich podstawie ustalono, że pierwszy gród powstał tu już na przełomie VI/VII w. Zbudowano go na cyplu opodal rzeczki Cetynii. Od strony przylegających do niego pól broniony był początkowo tylko drewnianą palisadą. Fosa miała zaledwie ok. 3 metrów szerokości. Inaczej wyglądało to od strony rzeczki, gdzie usypane zostały niewielkie i podwójne wały ziemne. Na skraju wewnętrznego palcu tzw. majdanu znajdował się zbiornik wodny okalający dookoła środek grodu. Nie odkryto żadnych zabudowań grodowych, co miało świadczyć o tym, że gród pełnił rolę refugialną, czyli w razie napaści gromadziła się tam ludność, by przeczekać zagrożenie. O doskonalsze fortyfikacje zadbano dopiero w X w. Wtedy stary gród poważnie przebudowano potężnie go fortyfikując. Zniwelowano wówczas powierzchnię dawnego grodziska, zasypano część fosy od strony pól i znacznie powiększono majdan. Jego wymiary wyniosły 175 na 140 metrów. Dostępu do środka broniły potężne wały, oddzielona fosami od głównego wału okalającego. Wzniesiono je z ziemi i drewna. Część posiadała konstrukcję rusztową. Nie zapomniano też zmodyfikować starych nasypów, które dodatkowo obłożono kamieniami i głazami, przerobiono też pogłębiając i poszerzając fosę zewnętrzną. Stronę wschodnią, najbardziej narażoną na ataki umocniono najsilniej i co jakiś czas naprawiano ustawicznie podnosząc jej walory obronne. Wejście do twierdzy znajdowało się od południa. Miała długość5 metrów i wysokość 2 metry. W tym grodzie na pewno rezydował jakiś znaczniejszy urzędnik państwowy i znajdowała się tu rawdopodobnie liczna załoga wojskowa. Ślady licznych pożarów mogą świadczyć o tym, że niejednokrotnie obce wojska stawały pod wałami tego grodziska, które funkcjonowało przez blisko dwa stulecia.


 

 

Podobnie, jak w przypadku nazwy Grodzisk tak i nazwa wsi Gródek jasno daje do zrozumienia, że kiedyś w tej miejscowości znajdował się niewielkich rozmiarów gród obronny. Do dziś zachował się fragment wału ziemnego długości ponad 200 metrów i prostopadła do rzeki fosa. Odkryto też zarys stojącej tu dawniej okrągłej baszty. Gród położony był na lewym brzegu Bugu, na wysokiej krawędzi nadrzecznego urwiska. Teren grodziska poddany był badaniom w l. 50-60. XX w. w ich wyniku ustalono, że powstał w XII w. i jednym z jego głównych zadań była kontrola rzecznej arterii komunikacyjnej.


 

 

 

 

 

 

 

Za wsią Włodki, niedaleko lokalnej drogi prowadzącej na Wereżki i dalej ku Wyrozbom Konatom znajduje się porośnięty wysoką trawą regularny nasyp ziemny. Dobry obserwator nie powinien mieć kłopotu z wyłowieniem go na tle niewielkich rozmiarów lasu sosnowego. Ów wał to pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu obronnego, który zbudowali i używali zgodnie z jego przeznaczeniem wojskowym mieszkańcy tej okolicy na przełomie XI/XII w. Według ustaleń archeologów grodzisko pod Włodkami, podobnie jak większość ówczesnych grodów było rozplanowane na rzucie zbliżonym do koła i zamykało się wymiarami 120 na 190 metrów. Wysokość otaczających wewnętrzny dziedziniec wałów i szerokość okalających go od zewnątrz fos dobrze świadczyła o dbałości budowniczych o bezpieczeństwo obrońców. I tak wysokość tych pierwszych jeszcze dziś waha się od 2 do 4 metrów, zaś szerokość dawnej przeszkody wodnej wynosiła miejscami nawet do 12 metrów.


 

 

 

Wspomniane wyżej trzy grody średniowieczne nie stanowią jedynych materialnych śladów mówiących w sposób pośredni o dawnych mieszkańcach naszych terenów. Co jakiś czas archeologowie odkopują i u nas nowe cmentarzyska z tamtych, odległych czasów, odkrywają też tzw. osady otwarte, wsie tętniące niegdyś życiem. Znajdują ceramikę, stare praktycznie już nierozpoznawalne przedmioty codziennego użytku, broń, ozdoby i inne interesujące rzeczy, które wnoszą wiele nowych informacji o naszych przodkach. Ziemia zaś nadal zazdrośnie strzeże swoich tajemnic.

 

Dariusz Kosieradzki

fot. Piotr Jankowski i Dariusz Kosieradzki

mapki Dariusz Kosieradzki i Marian Pietrzak

 

 

 

Wykaz źródeł do poznania dziejów grodziska w Niewiadomej i historii okolicy:
 
1.„Sokołów Podlaski Dzieje miasta i okolic” pod red. G. Ryżewskiego Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Białymstoku Białystok – Sokołów 2006
2. T. Jaszczołt „Osadnictwo od czasów najdawniejszych do XIV w.” (rozdział w pozycji pierwszej)
3. J. Tyszkiewicz „Mazowsze północno-wschodnie we wczesnym średniowieczu” Warszawa 1974
4. J. Bieniak „Państwo Miecława” Warszawa 1964
5. E. Statler „Kontakty handlowe ludności wczesnopolskiej z krajami arabskimi we wczesnym średniowieczu Slavia Antiqva t. XIII 1966
6. S. Nosek „Skarb wczesnośredniowieczny z miejscowości Bużyska pow. Siemiatycze Wiadomości Archeologiczne t. XXII 1965
7. S. Nosek „Znaczenie handlowe Drohiczyna n/Bugiem we wczesnym średniowieczu i Zagadkowe plomby ołowiane znalezione w tej miejscowości Kwartalnik Historii Kultury Materialnej nr 2 1956
8. T. Dunin – Wąsowicz „Wczesnośredniowieczna siec drożna Podlasia” np. w „Dzieje Sokołowa Podlaskiego i jego regionu” pod red. J. Kazimierski Warszawa 1982
9. J. Maroszek „Rzemiosło i handel w Drohiczynie do XVIII w. „Białostocczyzna” nr 2 1999
10. J. Wiśniewski „Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny. Geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne” Acta Baltica-Slavica t. XI 1977
11. J. Ościłowski „Badania archeologiczne na terenie Sokołowa Podlaskiego” np. w „Dzieje i opis wartości kulturowych Sokołowa Podlaskiego” Sokołów Podlaski 2005
12. M. Wawrzeniecki „Materiały do mapy archeologicznej Polski” Materiały Antropologiczne – Archeologiczne i Etnograficzne t. XII 1912
13. K. Musianowicz „Granica mazowiecko – drehowicka na Podlasiu we wczesnym średniowieczu” Materiały Wczesnośredniowieczne t.V 1960
14. J. Antoniewicz „Grodzisko wczesnośredniowieczne w miejscowości Włodki, pow. Sokołów” Wiadomości Archeologiczne t.XX 1954
15. J. Kolaga „Ze studiów nad wczesnośredniowiecznym obrządkiem pogrzebowym w dorzeczu Liwca, Bugu i Krzny” np. w „Najstarsze dzieje Podlasia w świetle źródeł archiwalnych” red. B. Bryńczuk i P. Urbańczyk Siedlce 2001
16. T. Łuniewski „Cmentarzyska starożytne w Łużkach i Grodzisku w gub. Siedleckiej w pow. sokołowskim” Pamiętnik Fiziolograficzny t.III 1883
17. B. Zawadzka – Antosik „Z problematyki pochówków dziecięcych odkrytych na cmentarzysku w Czekanowie woj. Siedleckie Wiadomości Archeologiczne t. XLVII 1982
18. B. Zawadzka – Antosik „Czekanowskie cymelia” np. w „Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu” Lublin – Warszawa 2003
19. M. Miśkiewicz „Kompleks osadniczy w Niewiadomej, woj. Siedleckie na tle osadnictwa środkowego Pobuża we wczesnym średniowieczu” np. w „Dzieje Sokołowa Podlaskiego i jego regionu” red. J. Kazimierski Warszawa 1982
20. M. Miśkiewicz „Wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy w Niewiadomej w woj. Siedleckim Warszawa 1996
21. K. Musianowicz „Drohiczyn od VI do XIII w. Dzieje i kultura” Olsztyn – Białystok 1982
22. K. Musianowicz „Drohiczyn we wczesnym średniowieczu” Materiały Wczesnośredniowieczne t.VI 1969
23. „Powieśc minionych lat” oprc. F. Sielicki Wrocław-Warszawa-Kraków 1999
24. J. P. Sobolewski „Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w.” np. w „Inter orientem et ccidentem, studia z dziejów Europy Środkowo – Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej” Warszawa 2002
25. W. Caban „Polityka północno – wschodnia Kazimierza Sprawiedliwego w l. 1177-1192” Rocznik Białostocki t.XII 1974
26. K. Kwiatkowski „Drohiczyn n/Bugiem jako miejsce stykania się wpływów rusko – bałtyjsko – słowiańskich XII – XIV w.” Zeszyty Naukowe Studenckiego Koła Naukowego Historyków w Białymstoku 2003
27. „Codex Diplomaticus et commemoratium Masoviae generalis” wyd. J. K. Kochanowski Warszawa 1919
28. B. Włodarski „Polska i Ruś 1194 – 1340” Warszawa 1966
29. D. Dąbrowski „Rodowód Romanowiczów książąt halicko – włodzimierskich” Wrocław 2002
30. J. Bieniak „Wygaśnięcie książąt halicko – włodzimierskich” np. w „Aetas media, aetas moderna Studia ofiarowane prof. Henrykowi Samsonowiczowi w 70-letnią rocznicę urodzin” Warszawa 2000
31. „Dzieje Sokołowa Podlaskiego i jego regionu” pod red. J. Kazimierskiego Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych PWN Warszawa 1982 Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych nr 35
32. J. Bystroń „Wstęp do ludoznawstwa polskiego” Warszawa – Poznań 1939
33. A. Gardowski „Chodlik Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy cz.I” PTA Biblioteka Archeologiczna t.XXI Wrocław – Warszawa – Kraków 1970
34. I. Górska „Badania archeologiczne w Puszczy Białowieskiej” Archeologia Polski 1976 t.XXI z.1
35. Z. Hilczerówna „Małe plemiona wczesnego średniowiecza i archeologiczne sposoby ich badania” Slavia Antiqva 1965 t. XII
36. Z. Hilczerówna „Dorzecze górnej i środkowej Obry od VI do początków XI w.” Wrocaław – Warszawa – Kraków 1967
37. „Historia kultury materialnej Polski w zarysie” red. W. Hensel i J. Pazdur t.I od VII do XII w. Wrocław - Warszawa – Kraków – Gdańsk 1978
38. L. Kozakiewicz „Siemiatycze. Zarys dziejów miasta” Ziemia 1965
39. M. Miśkiewicz „Wirów powiat Sokołów Podlaski” Informator Archeologiczny 1973
40. M. Miśkiewicz „Najdawniejsze dzieje ziemi siedleckiej” Prace archiwalno – konserwatorskie na terenie woj. Siedleckiego 1977
41. M. Miśkiewicz „Mazowsze Wschodnie we wczesnym średniowieczu” Warszawa 1981
42. K. Musianowicz „Z zagadnień osadnictwa wczesnośredniowiecznego powiat Sokołów Podlaski” Wiadomości Archeologiczne 1950/51 t. XVII z.4
43. K. Musianowicz „ Przyczynki do osadnictwa mazowieckiego na Podlasiu we wczesnym średniowieczu” Materiały Wczesnośredniowieczne 1960 t.V
44. K. Musianowicz „Ślady osadnictwa VI-VIII w w Drohiczynie pow. Siemiatycze” Wiadomości Archeologiczne 1966 t.XXXII z.1-2
45. K. Musianowicz „Drohiczyn we wczesnym średniowieczu” Materiały Wczesnośredniowieczne 1969 t.V
46.  Ł. i J. Okuliczowie „Dwa wczesnośredniowieczne cmentarzyska z grobami ciałopalnymi a problem obrządku pogrzebowego na północnym Mazowszu” Wiadomości Archeologiczne 1963 t.XXIX z.2
47. J. Natanson – Leski „zarys granic i podziałów Polski najstarszej” Wrocław 1953
48. J. Prygała „Badania mikroregionów osadniczych z okresu późno lateńskiego i wpływów rzymskich na Mazowszu” Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych Nr 14 Warszawa 1975
49. L. Rauhut L. Długopolska „Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe w obudowie kamiennej w Łącznie Starym pow. Pszasnysz” Wiadomości Archeologiczne 1972 t. XXXVII z.3
50. J. Tyszkiewicz „Mazowsze północno – wschodnie we wczesnym średniowieczu” Warszawa 1974
51. J. Wiśniewski „Podlasie Słownik Starożytności Słowiańskich” t.IV cz.1 Wrocław – Warszawa – Kraków 1970
52. J. Żak „Najstarsze ostrogi zachodniosłowiańskie. Wczesnośredniowieczne ostrogi o zaczepach haczykowato zagiętych do wnętrza” Warszawa – Wrocław 1959

 


 


 

 

 

 

Poprawiony (środa, 15 grudnia 2010 10:10)